ભારતમાં છેલ્લા 12 વર્ષમાં લગભગ 50 કરોડ લોકો ગરીબીમાંથી બહાર આવ્યા

ઓક્ટોબર 2026માં વિશ્વ બેંક દ્વારા ભારત માટે બહાર પાડવામાં આવેલા તાજેતરના 'પોવર્ટી એન્ડ ઇક્વિટી બ્રીફ' (ગરીબી અને સમાનતા સંક્ષિપ્ત અહેવાલ) મુજબ, છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતમાં ગરીબીમાં તીવ્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. અતિશય ગરીબીનું પ્રમાણ 2011માં 27.1% હતું, જે ઘટીને 2023માં 2.6% થઈ ગયું છે. આમ ભારતમાં 49.6 કરોડ લોકો એટલે કે લગભગ 50 કરોડ લોકો દારૂણ ગરીબીમાંથી બહાર આવ્યા છે.

આ અહેવાલમાં 2021ની 'પરચેઝિંગ પાવર પેરિટી' (PPP - ખરીદશક્તિ સમાનતા) મુજબ, દૈનિક ત્રણ ડોલરની ગરીબી રેખાના આધારે અતિશય ગરીબીનું માપન કરવામાં આવ્યું છે. આ નોંધપાત્ર સુધારા છતાં, 2026માં પણ ભારતમાં લગભગ 7.5 કરોડ (૭૫ મિલિયન) લોકો હજી પણ ગરીબીરેખાથી નીચે જીવી રહ્યા છે.

જ્યારે દૈનિક આવક 4.20 ડોલરની ગરીબી રેખાના સંદર્ભમાં માપવામાં આવે છે.  તેનો ઉપયોગ વિશ્વ બેંક 'નિમ્ન-મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશો' માટે કરે છે - ત્યારે આ ઘટાડો વધુ સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. ભારતમાં આ સ્તરથી નીચે જીવતી વસ્તીનો હિસ્સો 2011માં 57.7% હતો, જે ઘટીને 2023માં 16.1% થઈ ગયો છે. આનો અર્થ એ છે કે આ સમયગાળા દરમિયાન લગભગ 49.6 કરોડ (496 મિલિયન) લોકો ગરીબીમાંથી બહાર આવ્યા છે.

જોકે આ આંકડા મોટી પ્રગતિ સૂચવે છે, પરંતુ વિશ્વ બેંકનું કહેવું છે કે હવે સામે પડકાર અલગ પ્રકારનો છે. ગરીબી હવે મુખ્યત્વે અમુક ચોક્કસ રાજ્યોમાં કેન્દ્રિત થઈ ગઈ છે, ખાસ કરીને ઉત્તર પ્રદેશથી લઈને પશ્ચિમ બંગાળ સુધીના પટ્ટામાં. ગરીબીમાં વધુ ઘટાડો લાવવો એ આ પ્રદેશોમાં વધુ ઉત્પાદક રોજગારીનું સર્જન કરવા અને આવકમાં સુધારો કરવા પર નિર્ભર રહેશે.

ભારતને ગરીબી ઘટાડવામાં શેનાથી મદદ મળી?

વિશ્વ બેંકે ગરીબીમાં આવેલા આ ઘટાડાને ત્રણ મુખ્ય પરિબળો સાથે જોડ્યો છે: ઘરગથ્થુ વપરાશમાં વધારો, રોજગારીમાં વૃદ્ધિ (ખાસ કરીને મહિલાઓમાં), અને સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓ (જેમાં ખાદ્ય સબસિડીનો પણ સમાવેશ થાય છે) સુધી લોકોની વ્યાપક પહોંચમાં વધારાનો સમાવેશ થાય છે. રોજગારીમાં થયેલો વધારો મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. અહેવાલ મુજબ, 2017 થી 2023 વચ્ચે ભારતમાં લગભગ 13.4 કરોડ (૧૩૪ મિલિયન) નવી નોકરીઓનું સર્જન થયું છે, જે તે સમયગાળામાં કાર્યક્ષમ વયજૂથની વસ્તીમાં થયેલા વધારા કરતાં લગભગ બમણું છે.

આ વૃદ્ધિનો મોટો હિસ્સો ગ્રામીણ મહિલાઓના વેતનયુક્ત કામકાજમાં જોડાવાને આભારી છે. આનાથી ઘણા પરિવારોમાં કમાણી કરનારા સભ્યોની સંખ્યા વધી અને તેમની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવામાં મદદ મળી. ભારતે આવકના સ્તર ઉપરાંત અન્ય પાસાઓમાં પણ ગરીબી ઘટાડવાની દિશામાં પ્રગતિ કરી છે. 'ઓક્સફર્ડ પોવર્ટી એન્ડ હ્યુમન ડેવલપમેન્ટ ઇનિશિયેટિવ' (Oxford Poverty and Human Development Initiative) ના 'મલ્ટિડાયમેન્શનલ પોવર્ટી ઇન્ડેક્સ' (બહુઆયામી ગરીબી સૂચકાંક) મુજબ, ગરીબીનું પ્રમાણ 2005-06માં 53.8% હતું, જે ઘટીને 2019-21માં 16.4% થઈ ગયું છે.

વિશ્વ બેંકના પોતાના 'મલ્ટિડાયમેન્શનલ પોવર્ટી' માપદંડ મુજબ, 2022-23માં આ આંકડો 15.5% છે. આ માપદંડ માત્ર આવકને જ નહીં, પરંતુ લોકોની પાયાની સેવાઓ સુધીની પહોંચ અને તેમના જીવનધોરણને પણ ધ્યાનમાં લે છે. ગ્રામીણ ભારતની સ્થિતિમાં સુધારો થયો છે, પરંતુ ગરીબીનું પ્રમાણ હજુ પણ ઊંચું છે.

અહેવાલ દર્શાવે છે કે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સ્પષ્ટ સુધારો જોવા મળ્યો છે; અહીં શહેરી વિસ્તારોની સરખામણીમાં ગરીબીમાં વધુ ઝડપથી ઘટાડો થયો છે. આનાથી ગ્રામીણ અને શહેરી ગરીબી વચ્ચેનું અંતર ઘટાડવામાં મદદ મળી છે. જોકે, દેશના ગરીબ લોકોમાં ગ્રામીણ ભારતનો હિસ્સો હજુ પણ ઘણો મોટો છે.

ભારતમાં ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં હજી પણ 19.3 ટકા લોકો ગરીબ, શહેરોમાં ગરીબીનો આંકડો 8.6 ટકા

રોજના $4.20 (અમેરિકી ડોલર) ની ગરીબી રેખાના માપદંડ મુજબ, 2023માં ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 19.3% લોકો ગરીબ હતા, જ્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં આ આંકડો 8.6% હતો. વિશ્વ બેંકે દેશના અમુક ચોક્કસ ભાગોમાં ગરીબી વધુ કેન્દ્રિત હોવા પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો છે. ભારતના લગભગ 57% ગરીબ લોકો ઉત્તર પ્રદેશથી લઈને પશ્ચિમ બંગાળ સુધીના સતત પટ્ટામાં વસવાટ કરે છે.

આનો અર્થ એ છે કે ભવિષ્યમાં ગરીબી ઘટાડવાના પ્રયાસો મુખ્યત્વે આ રાજ્યોમાં થતી પ્રગતિ પર આધારિત રહેશે. અહેવાલમાં વધુ ઉત્પાદક રોજગારીની તકો ઊભી કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે, ખાસ કરીને એવા વિસ્તારોમાં જ્યાં ગરીબી હજુ પણ વ્યાપક છે.

શિક્ષણ એક મોટો તફાવત લાવે છે. જે પુખ્ત વયના લોકોએ ક્યારેય શાળાકીય શિક્ષણ લીધું નથી, તેમાંથી લગભગ 21.3% લોકો $4.20 પ્રતિ દિવસના સ્તરે ગરીબ હતા. તેની સામે, ઉચ્ચ શિક્ષણ (tertiary education) મેળવેલા લોકોમાં આ આંકડો ઘણો ઓછો, એટલે કે 7.4 % હતો. બાળકો પણ સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત જૂથોમાં સામેલ છે. શૂન્યથી 14 વર્ષની વયના બાળકોમાં ગરીબીનો દર 21.8% છે, જે તમામ વય જૂથોમાં સૌથી વધુ છે.

પાયાની સેવાઓ સુધી પહોંચનો અભાવ પણ એક ચિંતાનો વિષય છે. ભારતની લગભગ 29.6% વસ્તી પાસે પાયાના સ્તરની સ્વચ્છતા સુવિધાઓ (sanitation facilities) ઉપલબ્ધ નથી. આ ઉપરાંત, 13.8% લોકો એવા ઘરોમાં રહે છે જ્યાં કોઈ પણ પુખ્ત વ્યક્તિએ પ્રાથમિક શિક્ષણ પણ પૂર્ણ કર્યું નથી. રોજગારીમાં વધારો, પરંતુ આવકમાં વૃદ્ધિ ચિંતાનો વિષય છે.  રોજગારીમાં વધારો થયો હોવા છતાં, વિશ્વ બેંકે નોકરીઓની ગુણવત્તા અને આવક વૃદ્ધિના દર અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.

નાણાકીય વર્ષ 2026-27ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળા વચ્ચે શ્રમ દળમાં સહભાગિતા અને રોજગારીના દરો સ્થિર રહ્યા હતા. જોકે, આ જ સમયગાળા દરમિયાન યુવા બેરોજગારીનો દર 14.6% થી વધીને 15.9% થઈ ગયો છે. બેરોજગારીમાં થયેલા આ વધારાથી સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત વર્ગોમાં ગ્રામીણ વિસ્તારોની યુવતીઓનો સમાવેશ થાય છે. માઇક્રોસિમ્યુલેશન મોડેલ પર આધારિત અનુમાનો દર્શાવે છે કે, ભારતની જે વસ્તી દૈનિક 4.20 ડોલરની ગરીબી રેખાની નીચે જીવે છે, તેનો હિસ્સો 2026માં 14.2% હતો, જે 2028 સુધીમાં ઘટીને 12.1% થઈ શકે છે.

આ પણ જુઓઃ

Watch onYouTube