શેરબજારમાં પહેલી વાર રોકાણ કરો છો? SEBIના 7 મફત મોડ્યુલથી મળશે સમજ

શેરબજારમાં રોકાણ કરવું છે, પરંતુ શરૂઆત ક્યાંથી કરવી તેની સમજ નથી? આવકમાંથી કેટલી બચત કરવી, કયો રોકાણ વિકલ્પ પસંદ કરવો અને ખોટી ટિપ્સથી કેવી રીતે બચવું જેવા પ્રશ્નો નવા રોકાણકારોને વારંવાર મૂંઝવે છે. આ બાબતો સમજાવવા માટે સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઑફ ઇન્ડિયા એટલે કે SEBIએ ‘Samajh Se Investing Simple’ અથવા ‘Jagrook’ નામનું રોકાણકાર શિક્ષણ અભિયાન શરૂ કર્યું છે. આ કાર્યક્રમમાં સાત મફત લર્નિંગ મોડ્યુલ દ્વારા વ્યક્તિગત નાણાકીય આયોજનથી લઈને રોકાણના વિકલ્પો અને છેતરપિંડી સામે સાવચેતી સુધીની સમજ આપવામાં આવે છે.

SEBIના આ કાર્યક્રમનો મુખ્ય સંદેશ છે કે રોકાણનો નિર્ણય સમજણના આધારે લેવો જોઈએ. માત્ર કોઈની ટિપ, અફવા કે ઝડપથી નફો મેળવવાની આશા પર આધાર રાખવાને બદલે રોકાણકારોએ નાણાકીય પ્રોડક્ટ કેવી રીતે કામ કરે છે તે સમજવું જરૂરી છે. અભિયાનમાં નાની રકમથી શરૂઆત કરવા, વહેલું રોકાણ શરૂ કરવા, તથ્યોના આધારે નિર્ણય લેવા અને ધીરજ રાખવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

જે લોકોએ અગાઉ ક્યારેય રોકાણ કર્યું નથી, તેમને પોર્ટલ પર પ્રથમ મોડ્યુલથી શરૂઆત કરીને સાતેય મોડ્યુલ ક્રમ પ્રમાણે પૂર્ણ કરવા જણાવવામાં આવ્યું છે. આ રીતે શીખનાર વ્યક્તિ પહેલાં પોતાના પૈસાની સ્થિતિ સમજી શકે છે, ત્યારબાદ લક્ષ્ય નક્કી કરી શકે છે અને પછી બજારમાં પ્રવેશવાની પ્રક્રિયા જાણી શકે છે.

શેરબજાર પહેલાં પોતાના પૈસાની સમજ

કાર્યક્રમનો પ્રથમ મોડ્યુલ ‘Money Before Markets’ છે. તેની શરૂઆત શેર ખરીદવા કે બજારના ઉતાર-ચઢાવથી થતી નથી. તેના બદલે પગાર અને અન્ય આવક, રોજિંદો ખર્ચ, ઇમરજન્સી ફંડ તથા લોન જેવા વ્યક્તિગત નાણાકીય મુદ્દાઓ સમજાવવામાં આવે છે.

આ મોડ્યુલ પાછળનો વિચાર છે કે રોકાણ કરતાં પહેલાં વ્યક્તિની મૂળભૂત નાણાકીય સ્થિતિ વ્યવસ્થિત હોવી જોઈએ. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, દર મહિને કેટલા પૈસા આવે છે, કેટલા ખર્ચાય છે અને અચાનક જરૂર પડે ત્યારે કેટલા પૈસા ઉપલબ્ધ છે તે જાણવું પણ રોકાણની તૈયારીનો ભાગ છે. ઉદાહરણ તરીકે, અણધાર્યા ખર્ચ માટે અલગ બચત હોય તો બજારમાં ઘટાડો આવે ત્યારે તાત્કાલિક જરૂરિયાત પૂરી કરવા રોકાણ વેચવાની ફરજ પડવાની શક્યતા ઘટી શકે છે. આ મોડ્યુલમાં પાંચ પ્રકરણ છે અને તેને પૂર્ણ કરવાનો અંદાજિત સમય 46 મિનિટ છે.

ઇચ્છાને ચોક્કસ નાણાકીય લક્ષ્યમાં કેવી રીતે ફેરવવી?

બીજો મોડ્યુલ ‘From Money To A Plan’ છે. તેમાં નાણાકીય રીતે સુરક્ષિત બનવા જેવી સામાન્ય ઇચ્છાઓને ચોક્કસ રકમ અને સમયમર્યાદા ધરાવતા લક્ષ્યમાં ફેરવવાની સમજ આપવામાં આવે છે.

માત્ર ‘મારે ભવિષ્ય માટે બચત કરવી છે’ એવું વિચારવા કરતાં ‘મારે અમુક વર્ષમાં અમુક જરૂરિયાત માટે ચોક્કસ રકમ એકત્ર કરવી છે’ એવું લક્ષ્ય વધુ સ્પષ્ટ હોય છે. બાળકોનું શિક્ષણ, ઘર ખરીદવું કે નિવૃત્તિ માટે ભંડોળ બનાવવું તેનાં ઉદાહરણ બની શકે છે. લક્ષ્ય સ્પષ્ટ હોય તો રોકાણના વિકલ્પોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ મળે છે. આ મોડ્યુલ રોકાણના નિર્ણયમાં રહેલી પસંદગી અને સમજૂતી પણ સમજાવે છે. સામાન્ય રીતે વળતર, જોખમ અને જરૂર પડે ત્યારે પૈસા ઉપાડવાની સગવડ—આ બધાં પાસાંને સાથે વિચારવાં પડે છે. બીજા મોડ્યુલમાં ત્રણ પ્રકરણ છે અને અંદાજિત સમય 26 મિનિટ છે.

બજારમાં પ્રવેશતાં પહેલાં કઈ બાબતો જાણવી જરૂરી?

ત્રીજો મોડ્યુલ ‘Understanding And Preparing To Enter The Market’ રોકાણકારને સિક્યોરિટીઝ માર્કેટનો પરિચય કરાવે છે. તેમાં શેર, બોન્ડ અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ યુનિટ શું છે, બજારમાં કોણ ભાગ લે છે અને બજારનું નિયમન કોણ કરે છે જેવી મૂળભૂત બાબતો સમજાવવામાં આવે છે.

સરળ રીતે સમજીએ તો, શેર ખરીદવાથી કંપનીમાં નાનકડો માલિકી હિસ્સો મળે છે. બોન્ડમાં રોકાણ કરીને રોકાણકાર તેને જારી કરનાર સંસ્થાને ધિરાણ આપે છે, જેની ચુકવણી અને વ્યાજની શરતો હોય છે. મ્યુચ્યુઅલ ફંડ યુનિટ રોકાણકારનો તે ફંડમાં હિસ્સો દર્શાવે છે. આ મોડ્યુલમાં રોકાણ માટે જરૂરી ખાતાં અને KYC એટલે કે ‘Know Your Customer’ પ્રક્રિયાની ભૂમિકા પણ સમજાવવામાં આવે છે. વ્યક્તિગત નાણાકીય આયોજન પછી ખરેખર બજારમાં કેવી રીતે પ્રવેશવું તેની જાણકારી અહીંથી શરૂ થાય છે. તેમાં પાંચ પ્રકરણ છે અને અંદાજે 50 મિનિટનો સમય દર્શાવવામાં આવ્યો છે.

મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અને નિયમિત રોકાણની સમજ

ચોથો મોડ્યુલ ‘Investing Through Mutual Funds’ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ પર કેન્દ્રિત છે. તેમાં મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કેવી રીતે કામ કરે છે, તેની પસંદગી કેવી રીતે કરવી અને દર મહિને આપમેળે રોકાણ કરવાની વ્યવસ્થા વિશે સમજ આપવામાં આવે છે.

મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અનેક રોકાણકારોના પૈસા એકત્ર કરીને ફંડના હેતુ અનુસાર અલગ-અલગ સિક્યોરિટીઝમાં રોકાણ કરે છે. SIP નિયમિત અંતરે રોકાણ કરવાની પદ્ધતિ છે. જોકે, નિયમિત રોકાણ કરવાની વ્યવસ્થા હોવાથી વળતરની ગેરંટી મળતી નથી; પસંદ કરેલા ફંડ અને તેમાં રહેલી સંપત્તિ મુજબ જોખમ રહે છે. આ મોડ્યુલના અંતે ‘હાફવે ચેકપોઇન્ટ’ આપવામાં આવ્યો છે, જેના દ્વારા શીખનાર અત્યાર સુધીની સમજની સમીક્ષા કરી શકે છે. ચોથા મોડ્યુલમાં ચાર પ્રકરણ છે અને અંદાજિત સમય 33 મિનિટ છે.

શેર, IPO, બોન્ડ અને સરકારી યોજનાઓનો પરિચય

પાંચમો મોડ્યુલ ‘Investing Directly: Shares, Bonds And Government Schemes’ સીધા રોકાણના વિકલ્પો સમજાવે છે. તેમાં IPO માટે અરજી કરવી, સીધા શેર ખરીદવા, બોન્ડ અને સરકારી સિક્યોરિટીઝમાં રોકાણ જેવી બાબતો આવરી લેવામાં આવી છે.

આ ઉપરાંત PPF, NSC, સિનિયર સિટિઝન્સ સેવિંગ્સ સ્કીમ એટલે કે SCSS, સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજના અને NPSનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ વિકલ્પોની પાત્રતા, સમયમર્યાદા, ઉપાડની શરતો અને જોખમ અલગ હોઈ શકે છે. તેથી કોઈ યોજના પસંદ કરતાં પહેલાં તે પોતાના લક્ષ્ય સાથે કેટલી યોગ્ય છે તે સમજવું જરૂરી છે. ખાસ કરીને NPS બજાર સાથે જોડાયેલું નિવૃત્તિ રોકાણ છે; તેને નિશ્ચિત વળતર આપતી બચત યોજના તરીકે સમજવું યોગ્ય નથી. પાંચમા મોડ્યુલમાં ચાર પ્રકરણ છે અને તેને પૂર્ણ કરવા માટે અંદાજે 37 મિનિટનો સમય દર્શાવવામાં આવ્યો છે.

રોકાણ કર્યા પછી શું કરવું?

છઠ્ઠો મોડ્યુલ ‘Staying Invested’ રોકાણ શરૂ કર્યા પછીની જવાબદારીઓ સમજાવે છે. તેમાં રોકાણનાં સ્ટેટમેન્ટ વાંચવાં, પોતાની લાગણીઓ અને વર્તન સંભાળવું, નાણાકીય લક્ષ્યોનું આયોજન, કરવેરા સંબંધિત મુદ્દા અને પરિવારની સુરક્ષા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

બજારમાં તેજી કે ઘટાડો આવે ત્યારે લાગણીના આધારે નિર્ણય લેવાની શક્યતા રહે છે. ભાવ વધે ત્યારે ઉતાવળમાં ખરીદી કરવી અથવા ઘટાડો આવે ત્યારે ગભરાઈને વેચી દેવું રોકાણના આયોજનને અસર કરી શકે છે. આ મોડ્યુલ રોકાણકારને પોતાના લક્ષ્ય અને રોકાણની સ્થિતિ પર ધ્યાન રાખવાની સમજ આપે છે. તેમાં પાંચ પ્રકરણ છે અને અંદાજિત સમય 47 મિનિટ છે.

ખોટી ટિપ્સ અને રોકાણની છેતરપિંડીથી બચાવ

સાતમો અને અંતિમ મોડ્યુલ ‘Protecting Yourself’ રોકાણકારની સુરક્ષા પર કેન્દ્રિત છે. તેમાં રોકાણ સંબંધિત છેતરપિંડી કેવી રીતે થાય છે, કોઈને પૈસા આપતાં પહેલાં તેની ચકાસણી કેવી રીતે કરવી અને મુશ્કેલી સર્જાય તો શું કરવું તે સમજાવવામાં આવે છે.

નવા રોકાણકારો માટે આ ભાગ મહત્વનો છે. ઊંચા કે ખાતરીવાળા વળતરના દાવા, અજાણ્યા લોકોની ટિપ્સ અને તરત પૈસા મોકલવા માટેનું દબાણ—આવી બાબતોને સમજ્યા વિના નિર્ણય લેવો નુકસાનકારક બની શકે છે. આ મોડ્યુલનો હેતુ રોકાણકારને પ્રોડક્ટ પસંદ કરવાની સાથે પોતાનું રક્ષણ કરવાની સમજ આપવાનો પણ છે. અંતિમ મોડ્યુલમાં બે પ્રકરણ છે અને અંદાજિત સમય 21 મિનિટ છે.

કુલ 28 પ્રકરણ, પોતાની અનુકૂળતાએ શીખવાની તક

સાતેય મોડ્યુલમાં કુલ 28 પ્રકરણ છે. દરેક મોડ્યુલ માટે દર્શાવેલા અંદાજિત સમયનો સરવાળો 260 મિનિટ થાય છે, એટલે લગભગ ચાર કલાક અને 20 મિનિટ. આ અંદાજિત સમય છે; શીખનાર પોતાની જરૂરિયાત અને સમજ મુજબ વધુ સમય લઈ શકે છે.

SEBIના પોર્ટલ અનુસાર, મોડ્યુલ મફત છે અને શીખનારની ભાષામાં પોતાની ગતિએ પૂર્ણ કરી શકાય તે રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. તેથી આખો અભ્યાસ એક જ વખત પૂર્ણ કરવો જરૂરી નથી. વ્યક્તિ પોતાની અનુકૂળતા મુજબ અલગ-અલગ સમયે પ્રકરણો વાંચીને આગળ વધી શકે છે. પોર્ટલ શીખવાનો ગ્રોથ પણ નોંધે છે. જોકે, આ ગ્રોથ માત્ર યુઝર્સનાં તે જ બ્રાઉઝરમાં સ્થાનિક રીતે સાચવવામાં આવે છે. એટલે બીજા બ્રાઉઝર કે ઉપકરણમાં એ જ ગ્રોથ દેખાશે એવું માની લેવું યોગ્ય નથી.

SEBIના આ અભિયાનમાં મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, SIP, શેર, REITs, InvITs અને બોન્ડ જેવા વિકલ્પો વિશે જાણવાની પ્રેરિત કરવામાં આવે છે. REITs મુખ્યત્વે રિયલ એસ્ટેટ સાથે અને InvITs ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સંપત્તિ સાથે જોડાયેલા રોકાણ માળખાં છે. SEBIએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ પોર્ટલ માત્ર રોકાણકાર શિક્ષણ માટે છે અને તેને રોકાણની સલાહ માનવી નહીં. કાર્યક્રમનો હેતુ ચોક્કસ શેર કે ફંડ ખરીદવાનું કહેવાનો નથી, પરંતુ રોકાણકારને પોતાના પૈસા, લક્ષ્ય અને વિકલ્પો અંગે વધુ જાણકારી સાથે નિર્ણય લેવા તૈયાર કરવાનો છે.

આ પણ વાંચો: InvIT શું છે? તેમાં રોકાણ કેવી રીતે કરાય?

આ પણ જુઓ:

Watch onYouTube