મ્યુચ્યુઅલ ફંડ માટે SEBIનો નવો નિયમ: શેરના સોદામાં તાત્કાલિક ભંડોળની જરૂરિયાત ઘટશે

મ્યુચ્યુઅલ ફંડની કોઈ સ્કીમ એક શેર ખરીદે અને બીજો શેર વેચે ત્યારે ખરીદી માટે સંપૂર્ણ રકમ અલગથી ઊભી કરવાની જરૂરિયાત હવે ઘટી શકશે. SEBIએ પાત્ર સોદામાં ખરીદી માટે ચૂકવવાનાં નાણાં અને વેચાણમાંથી મળવાનાં નાણાંનું પરસ્પર સમાયોજન કરવાની મંજૂરી આપી છે. આ વ્યવસ્થાનો હેતુ મ્યુચ્યુઅલ ફંડની કામગીરી સરળ બનાવવાનો અને સેટલમેન્ટ વખતે તાત્કાલિક ભંડોળની જરૂરિયાત ઘટાડવાનો છે.

નેટ સેટલમેન્ટ એટલે શું?

SEBIના 5 નવેમ્બર, 2026ના પરિપત્ર મુજબ, હાલ સંસ્થાકીય રોકાણકારોના કેશ માર્કેટના સોદા ડિલિવરી આધારિત હોય છે. કસ્ટોડિયન અથવા ક્લાયન્ટ સ્તરે તેમનું સેટલમેન્ટ ગ્રોસ ધોરણે થાય છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો ખરીદી માટે ચૂકવવાની અને વેચાણમાંથી મેળવવાની રકમનો હિસાબ અલગથી થાય છે.

નવા માળખા હેઠળ એક જ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સ્કીમના પાત્ર સોદામાં આ રકમનું સમાયોજન થઈ શકશે. જોકે, તે એક જ સેટલમેન્ટ ચક્રના સોદા માટે જ માન્ય રહેશે.

કયા સોદાને મળશે મંજૂરી?

આ સુવિધા માત્ર ‘આઉટરાઇટ ટ્રાન્ઝેક્શન’ માટે મળશે. તેનો અર્થ એ છે કે કોઈ સ્કીમે એક જ સેટલમેન્ટ ચક્રમાં ચોક્કસ શેરમાં માત્ર ખરીદી અથવા માત્ર વેચાણ કર્યું હોય.

જો સ્કીમે એ જ શેરમાં ખરીદી અને વેચાણ બંને કર્યાં હોય, તો તે શેરના સોદા નેટ સેટલમેન્ટ માટે પાત્ર નહીં ગણાય. ડેરિવેટિવ્ઝ, સિક્યોરિટીઝ લેન્ડિંગ અને બોરોઇંગ તથા શોર્ટ સેલ સંબંધિત સોદા પણ આ માળખામાં આવરી લેવાયા નથી.

ઉદાહરણથી સમજો નવો નિયમ

SEBIએ પરિપત્રમાં આપેલા ઉદાહરણ મુજબ, કોઈ સ્કીમે નીચેના સોદા કર્યા હોય:

શેર ખરીદીની રકમ વેચાણની રકમ સોદાનો પ્રકાર

A ₹1,000 — નેટિંગ માટે પાત્ર

B ₹1,000 ₹2,000 નેટિંગ માટે અપાત્ર

C — ₹2,000 નેટિંગ માટે પાત્ર

હાલની વ્યવસ્થામાં સ્કીમે ₹2,000 ચૂકવવાના અને ₹4,000 મેળવવાના થાય છે. નવા માળખામાં Aની ખરીદી અને Cના વેચાણનું સમાયોજન થશે. પરિણામે ચૂકવવાની રકમ ₹1,000 અને મેળવવાની રકમ ₹3,000 રહેશે.

Bમાં ખરીદી અને વેચાણ બંને હોવાથી તેના સોદાનો હિસાબ ગ્રોસ ધોરણે જ થશે. આ ઉદાહરણમાં સ્કીમની તાત્કાલિક ભંડોળની જરૂરિયાત ₹1,000 ઘટે છે.

એક સ્કીમનાં નાણાં બીજી સ્કીમ માટે નહીં વપરાય

એક જ મ્યુચ્યુઅલ ફંડની અલગ-અલગ સ્કીમો વચ્ચે નાણાંનું નેટિંગ કરવાની મંજૂરી નહીં મળે. બે કે તેથી વધુ સ્કીમો અથવા પોર્ટફોલિયો વચ્ચે જવાબદારીઓનું સમાયોજન પણ થઈ શકશે નહીં.

પાત્ર વેચાણની રકમ ખરીદી કરતાં વધુ હોય તો વધારાની રકમ અપાત્ર ખરીદીના સોદા સામે સમાયોજિત કરી શકાશે નહીં. આવા સોદા માટે ભંડોળ અલગથી પૂરું પાડવું પડશે.

શેરની ડિલિવરી અને કરમાં શું રહેશે?

નવો નિયમ નાણાંના સેટલમેન્ટ માટે છે. શેરનું સેટલમેન્ટ ગ્રોસ ધોરણે જ ચાલુ રહેશે. લાગુ પડતો Securities Transaction Tax અને સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી પણ ડિલિવરીના ધોરણે જ વસૂલાશે.

AMC અને કસ્ટોડિયને સુનિશ્ચિત કરવાનું રહેશે કે આ વ્યવસ્થાથી સ્કીમનો હિસાબ, NAVની ગણતરી, એસેટ એલોકેશન, રોકાણ મર્યાદા કે યુનિટધારકોના હિતને અસર ન થાય. અમલીકરણ માટેના ધોરણો AMFI સંબંધિત સંસ્થાઓ સાથે પરામર્શ કરીને તૈયાર કરશે.