ભારતમાં વર્ષે 50 લાખથી વધુ આવક દર્શાવનારા કરદાતાઓનું પ્રમાણ ત્રણ વર્ષમાં બમણું

ભારતમાં ઊંચી આવક ધરાવતા કરદાતાઓનો આધાર વિસ્તરી રહ્યો છે. વાર્ષિક કુલ આવક ₹50 લાખથી વધુ દર્શાવનારા વ્યક્તિગત કરદાતાઓનું પ્રમાણ ત્રણ વર્ષમાં લગભગ બમણું થઈ ગયું છે, જે સૂચવે છે કે વધુને વધુ ભારતીયો ઊંચી આવક ધરાવતા વર્ગમાં પ્રવેશી રહ્યા છે. ClearTaxના વાર્ષિક અહેવાલ, 'હાઉ ઈન્ડિયા ફાઈલ્ડ ઈન 2026' (How India Filed in 2026) અનુસાર, આકારણી વર્ષ (AY) 2026-27માં સ્વતંત્ર રીતે રિટર્ન ફાઈલ કરનારાઓ (self-filers) પૈકી 8% લોકોએ ₹50 લાખથી વધુની કુલ આવક જાહેર કરી છે, જ્યારે આકારણી વર્ષ 2023-24માં આ પ્રમાણ 4.5% હતું.

સ્વતંત્ર રીતે ફાઇલ કરનારા કરદાતા વધ્યા 

આ પ્રમાણ આકારણી વર્ષ 2024-25માં વધીને 5.6% અને આકારણી વર્ષ 2025-26માં 7.3% થયું હતું, જે હવે તાજેતરના આકારણી વર્ષમાં 8% સુધી પહોંચ્યું છે. આ વિસ્તરણ વ્યાપક રીતે ઊંચી આવક ધરાવતા વર્ગમાં પણ જોવા મળે છે. વાર્ષિક કુલ આવક ₹20 લાખથી વધુ દર્શાવનારા કરદાતાઓનો હિસ્સો આકારણી વર્ષ 2023-24ના 22.5% થી વધીને આકારણી વર્ષ 2026-27માં 30.5% થઈ ગયો છે. આનો અર્થ એ છે કે હવે સ્વતંત્ર રીતે રિટર્ન ફાઈલ કરનારા દર ત્રણ વ્યક્તિમાંથી લગભગ એક વ્યક્તિની વાર્ષિક આવક ₹20 લાખથી વધુ છે.

ભારતમાં પારિવારિક સંપત્તિમાં વૃદ્ધિ થઈ રહી છે અને કરદાતાઓના આધાર પરથી તે સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. સ્વતંત્ર રીતે રિટર્ન ફાઈલ કરનારાઓમાં, 8.0% લોકોએ આકારણી વર્ષ 2026-27માં ₹50 લાખથી વધુની કુલ આવક જાહેર કરી છે, જ્યારે આ આંકડો આકારણી વર્ષ 2025-26માં 7.3%, આકારણી વર્ષ 2024-25માં 5.6% અને આકારણી વર્ષ 2023-24માં 4.5% હતો. ત્રણ વર્ષમાં આ પ્રમાણ લગભગ બમણું થઈ ગયું છે. તે જ સમયગાળા દરમિયાન, ₹20 લાખથી વધુ કમાણી કરનારા જૂથનું પ્રમાણ 22.5% થી વધીને 30.5% થયું છે. ClearTax દ્વારા જારી કરાયેલ એક નોંધમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે, "દર વર્ષે વધુ લોકો ઊંચી આવક ધરાવતા વર્ગમાં પ્રવેશી રહ્યા છે. તેઓ પોતાની નિયમિત કમાણીની સાથે સાથે રોકાણ અને વ્યવસાયમાંથી થતી આવક પણ જાહેર કરી રહ્યા છે." રોકાણમાંથી થતી આવક કમાણીમાં વધુને વધુ યોગદાન આપી રહી છે વધુ આવક ધરાવતા કરદાતાઓમાં થયેલો વધારો એ આવકના સ્ત્રોતોમાં આવી રહેલી વધતી જતી વિવિધતા (diversification) દર્શાવે છે.

પગાર સિવાયની આવક મેળવનારાઓનું પ્રમાણ વધ્યું

આકારણી વર્ષ (AY) 2026-27માં, જાતે રિટર્ન ફાઇલ કરનારા કરદાતાઓમાંથી લગભગ 47.3% લોકોએ રોજગાર (નોકરી) સિવાયના અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી આવક મેળવી હોવાનું જણાવ્યું હતું, જ્યારે આ આંકડો આકારણી વર્ષ 2022-23માં માત્ર 9.5% હતો. આ સ્ત્રોતોમાં રોકાણો, વ્યવસાય, ફ્રીલાન્સિંગ અને ક્રિપ્ટોકરન્સી સંબંધિત આવકનો સમાવેશ થાય છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન, પગાર સિવાયના બે કે તેથી વધુ સ્ત્રોતોમાંથી આવક દર્શાવનારા કરદાતાઓનું પ્રમાણ પણ 3.5% થી વધીને 24.4% થઈ ગયું છે.

જાહેર કરાયેલી આવકમાં 'કેપિટલ ગેઇન્સ' (મૂડી લાભ) એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક બની રહ્યા છે. કેપિટલ ગેઇન્સ દર્શાવનારા કરદાતાઓનું પ્રમાણ આકારણી વર્ષ 2024-25માં 25.5% અને 2025-26માં 34.4% હતું, જે વધીને આકારણી વર્ષ 2026-27માં 41.7% થઈ ગયું છે. આ અહેવાલ આવકવેરા રિટર્ન ફાઇલ કરવાની પ્રક્રિયામાં આવી રહેલી વધતી જતી જટિલતા તરફ પણ ધ્યાન દોરે છે. આકારણી વર્ષ 2026-27માં 'ક્લિયરટેક્સ' (ClearTax) પર ફાઇલ કરાયેલા રિટર્નમાંથી 62% રિટર્ન એવા હતા જે માત્ર પગાર પર આધારિત 'ITR-1' ફોર્મ કરતાં વધુ જટિલ હતા; જ્યારે આ આંકડો આકારણી વર્ષ 2025-26માં 53% અને 2024-25માં 40% હતો. ITR-2 અને ITR-3 ફોર્મ્સ, જેમાં કેપિટલ ગેઇન્સ તેમજ વ્યવસાય કે વ્યાવસાયિક આવક દર્શાવનારા કરદાતાઓનો સમાવેશ થાય છે, તે આકારણી વર્ષ 2026-27માં કુલ ફાઇલિંગના 57.2% હિસ્સો ધરાવે છે, જે અગાઉના વર્ષમાં 48.1% હતો.

મધ્યમ આવક ધરાવતા કરદાતાઓ પણ વધુ જટિલ આવક દર્શાવી રહ્યા છે

 આવક દર્શાવવાની પ્રક્રિયામાં આવી રહેલી આ જટિલતા માત્ર વધુ આવક ધરાવતા પરિવારો પૂરતી સીમિત નથી. પાંચ લાખથી રૂ. 10 લાખની કુલ આવક ધરાવતા કરદાતાઓમાંથી લગભગ અડધા લોકોએ આકારણી વર્ષ 2026-27માં જટિલ રિટર્ન ફાઇલ કર્યા હતા, જ્યારે અગાઉના આકારણી વર્ષમાં આ પ્રમાણ 36.2% હતું. તેમનો હિસ્સો વધીને 49.6% થયો છે, જે માત્ર એક વર્ષમાં 13.4 ટકા પોઈન્ટનો વધારો દર્શાવે છે; તમામ આવક જૂથોમાં આ સૌથી મોટો ઉછાળો છે.જટિલ રિટર્ન (Complex returns) શ્રેણીમાં ITR-2, ITR-3 અને ITR-4 નો સમાવેશ થાય છે. તેમાં એવા કરદાતાઓ આવે છે જેમની આવક મૂડી લાભ (capital gains), વ્યવસાય કે ધંધો, અથવા મૂળભૂત પગાર સિવાયના અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી થતી હોય છે. અહેવાલ મુજબ, શેરબજારમાં રોકાણ, ટ્રેડિંગ, ફ્રીલાન્સિંગ અને અન્ય આનુષંગિક વ્યવસાયોમાં વધતી ભાગીદારી આ વલણ માટે જવાબદાર પરિબળો છે.

ઊંચી આવક ધરાવતા વર્ગોમાં મહિલાઓની પ્રગતિ વધુ ઝડપી છે. અહેવાલમાં ઉચ્ચ આવક ધરાવતા વર્ગોમાં મહિલાઓના પ્રતિનિધિત્વમાં થયેલા વધારા પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે. મહિલા કરદાતાઓમાં, ₹50 લાખથી વધુ આવક ધરાવનારાઓનું પ્રમાણ AY 2025-26માં 3.7% હતું, જે વધીને AY 2026-27માં 5.1% થયું છે; એટલે કે તેમાં 38%નો સાપેક્ષ વધારો જોવા મળ્યો છે. પોતાનું રિટર્ન જાતે ફાઇલ કરતી મહિલાઓમાં, વાર્ષિક આવક ₹50 લાખથી વધુ દર્શાવનારાઓનો હિસ્સો AY 2025-26ના 3.7% થી વધીને AY 2026-27માં 5.1% થયો છે, જે 38%નો સાપેક્ષ વધારો છે. પુરુષોના કિસ્સામાં, આ પ્રમાણ 9.6% થી વધીને 12.2% થયું છે, જે 27%નો વૃદ્ધિ દર દર્શાવે છે. ₹20 લાખથી વધુ આવક ધરાવતા વર્ગમાં, મહિલા કરદાતાઓના હિસ્સામાં એક વર્ષ દરમિયાન 23%નો વધારો થયો છે, જ્યારે પુરુષોના કિસ્સામાં આ વધારો 12% રહ્યો છે. જોકે, આવકની વહેંચણીમાં રહેલું અંતર હજુ પણ નોંધપાત્ર છે. AY 2026-27માં, પોતાની રીતે રિટર્ન ફાઇલ કરતી મહિલાઓમાંથી 27% મહિલાઓએ ₹20 લાખથી વધુ આવક દર્શાવી હતી, જ્યારે પુરુષોના કિસ્સામાં આ આંકડો 42% હતો.

40 થી 50 વર્ષની વય મર્યાદામાં આવક સૌથી વધુ

Watch onYouTube