AIથી શેરબજારમાં સંકટ? Algorithmsના વધતા પ્રભાવથી ભારત સહિત Global Markets સામે કયા જોખમ

AI and Global Capital Markets: શેરબજારમાં હજારો ટ્રેડિંગ સિસ્ટમ્સ એક જ સમયે એક જ નિર્ણય લે તો શું થાય? સામાન્ય સ્થિતિમાં ઝડપી નિર્ણય અને સોદાના અમલને ફાયદો ગણવામાં આવે છે. પરંતુ બજારમાં ગભરાટ હોય અને અનેક આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ—AI સિસ્ટમ્સ એકસાથે વેચવાલી શરૂ કરે, તો આ જ ઝડપ ઘટાડાને વધુ તીવ્ર બનાવી શકે છે. વૈશ્વિક મૂડીબજારો (Global Capital Markets)માં AIનો વધતો ઉપયોગ આ સવાલને મહત્વનો બનાવે છે. નિયમનકારો કોઈ નિર્ણય પાછળની પ્રક્રિયા સમજે તે પહેલાં જ ટેક્નોલોજી મોટી સંખ્યામાં નાણાકીય નિર્ણયો લઈ શકે છે. તેથી જોખમ ઘટાડવા માટે બનાવવામાં આવેલી સિસ્ટમ્સ કેટલીક પરિસ્થિતિમાં બજારના જોખમને વધારશે કે કેમ, તે વિચારવા જેવો મુદ્દો છે. વૉલ સ્ટ્રીટથી દલાલ સ્ટ્રીટ સુધી AI આધારિત એલ્ગોરિધમ્સ ટ્રેડિંગ (Algorithms trading), રોકાણની વ્યૂહરચના, જોખમ વ્યવસ્થાપન અને બજારની દેખરેખને પ્રભાવિત કરી રહ્યા છે. આ પરિવર્તન સાથે ત્રણ મુખ્ય જોખમો સામે આવે છે.

પહેલું જોખમ: અનેક સિસ્ટમ્સનું એકસરખું વર્તન

અલગ-અલગ AI સિસ્ટમ્સ સમાન ડેટા અને મોડલનો ઉપયોગ કરતી હોય તો તેમની પ્રતિક્રિયા પણ એકસરખી હોઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં અનેક સિસ્ટમ્સ એક જ એસેટમાં એકસાથે ખરીદી અથવા વેચવાલી કરી શકે છે. આને એલ્ગોરિધમિક હર્ડ બિહેવિયર, એટલે કે એલ્ગોરિધમ્સનું ટોળાની જેમ એક દિશામાં વર્તન કહી શકાય. તેનાથી ભાવમાં અસાધારણ ઊથલપાથલ થઈ શકે છે અને અચાનક આવતા તીવ્ર ઘટાડા—ફ્લૅશ ક્રૅશને વધુ વેગ મળી શકે છે. જોખમ માત્ર કોઈ એક સિસ્ટમ ખોટો નિર્ણય લે તેમાં નથી. અનેક સિસ્ટમ્સ એકસાથે સમાન નિર્ણય લે ત્યારે તેની સંયુક્ત અસર વધુ મોટી બની શકે છે.

બીજું જોખમ: ટેક્નોલોજી કંપનીઓમાં મૂલ્યનું કેન્દ્રીકરણ

વૈશ્વિક AI રોકાણની તેજીથી કેટલીક મોટી ટેક્નોલોજી કંપનીઓમાં વિશાળ બજારમૂલ્ય કેન્દ્રિત થઈ રહ્યું છે. આ મૂલ્યાંકનો સાથે AIમાંથી ભવિષ્યમાં થનારી કમાણીની ઊંચી અપેક્ષાઓ પણ જોડાયેલી છે. જો AIની નફાકારકતા અંગેની અપેક્ષાઓ તૂટે, તો સંબંધિત કંપનીઓના મૂલ્યાંકનમાં મોટો ઘટાડો થઈ શકે છે. તેની અસર વૈશ્વિક ઇક્વિટી (Global Equity) બજારો સુધી ફેલાવાનું જોખમ રહે છે. આ સંભાવના આગામી સંકટની ખાતરી નથી, પરંતુ બજારની અપેક્ષા અને વાસ્તવિક કમાણી વચ્ચેનું અંતર શા માટે મહત્વનું છે તે દર્શાવે છે.

ત્રીજું જોખમ: વિક્ષેપ સર્જાય તો બજારોમાં જોખમ વધે

AI આધારિત ટ્રેડિંગ ઇક્વિટી, ડેરિવેટિવ્ઝ, ચલણ અને કોમોડિટી બજારો વચ્ચેના જોડાણને વધુ ઝડપી બનાવી રહ્યું છે. એક બજારમાં અચાનક વિક્ષેપ સર્જાય તો તેની અસર અનેક પ્રકારની સંપત્તિઓમાં ઝડપથી પહોંચી શકે છે. આ પરસ્પર જોડાણને કારણે જોખમ કોઈ એક શેર કે એક બજાર પૂરતું મર્યાદિત રહેવાને બદલે સમગ્ર નાણાકીય વ્યવસ્થામાં ફેલાઈ શકે છે.

ભારત માટે આ ચર્ચા કેમ મહત્વની?

ભારતમાં વિસ્તરતું ડેરિવેટિવ્ઝ બજાર, વધતી એલ્ગોરિધમિક ટ્રેડિંગ વ્યવસ્થા અને રિટેલ રોકાણકારોની વધતી ભાગીદારી વચ્ચે આ જોખમોનું મહત્વ વધે છે. AI આધારિત વૈશ્વિક વ્યૂહરચના અપનાવતા વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ઉથલપાથલ સમયે ઝડપથી મૂડી બહાર કાઢી શકે છે. તેનાથી ભારતીય બજારમાં વિદેશી મૂડીની નિકાસને વેગ મળવાની શક્યતા રહે છે. બીજી તરફ, અદ્યતન એલ્ગોરિધમ્સ સામે નાના રિટેલ રોકાણકારોની ટેક્નોલોજીકલ મર્યાદાઓ વધુ સ્પષ્ટ બની શકે છે. માહિતીનું વિશ્લેષણ અને નિર્ણયના અમલની ઝડપમાં રહેલું અંતર તેમના માટે પડકાર ઊભો કરી શકે છે. આથી એલ્ગોરિધમિક ટ્રેડિંગ અને AIના ઉપયોગ અંગે SEBIની વિકસતી દેખરેખ મહત્વની બને છે.

ડેટા અને કમ્પ્યુટિંગ પરનું નિયંત્રણ

આ મુદ્દો બજારના નિયમનથી આગળ ભૂરાજકારણ (Geopolitics) સુધી પહોંચે છે. નાણાકીય બજારો AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર વધુ આધાર રાખે ત્યારે કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા, ખાનગી માલિકીના મોડલ અને ડેટાની માલિકી નાણાકીય પ્રભાવનાં સાધનો બની શકે છે. આગામી નાણાકીય સંકટની શરૂઆત ક્યાંથી થશે તે નિશ્ચિત કહી શકાય નહીં. પરંતુ હજારો એલ્ગોરિધમ્સ એક જ ક્ષણે એકસરખા નિષ્કર્ષ પર પહોંચે તો શું થશે—આ સવાલ બજારો, નિયમનકારો અને રોકાણકારો માટે મહત્વનો છે.

આ પણ વાંચો: SEBIએ બદલ્યા CASનાં નિયમો: 7 ડિસેમ્બરથી નવો સમય, ડેરિવેટિવ્ઝ ટ્રેડર્સ માટે શું બદલાશે

આ પણ જુઓ:

Watch onYouTube